Systematyka w psychologii społecznej

Mimo, iż doceniam idee systematyki, dzięki której wprowadzany zostaje porządek w ramach poszczególnych dyscyplin czy nauki w ogóle, to jednak ja nie jestem jej zwolennikiem. Dariusz Doliński powiedział kiedyś, że smutną rzeczą jest to, że po liceum ludzie pamiętają, iż nauka dzieli się na przedmioty, natomiast nie pamiętają nic z tego, czego zostali nauczeni. Kategoryzacja, choć jakże praktyczna jest przyczyną naszych ograniczeń poznawczych. Po pierwsze przeszkadza nam w poznaniu głębi danego zjawiska, gdyż ogranicza nas i więzi w jednej perspektywie, nie pozwalając nie tylko obiektywnie przeanalizować danego zjawiska i odnieść do innych dziedzin, niż ta przez której pryzmat patrzymy (np. analizując procesy pamięci nie bierzemy pod uwagę emocji - co się do niedawna często zdarzało), ale również uniemożliwia wyjście z niej i spojrzenie z innej strony na świat.
Przykładem funkcjonalnych, choć ograniczonych kategoryzacji są stereotypy. I choć wszelkie kategoryzacje wypływają z natury ludzkiego mózgu, to jednak jeśli chodzi o naukę - sądzę, że powinniśmy unikać szufladkowania i starać się spoglądać na daną problematykę szeroko. Stereotypy w końcu często stanowią heurystyki formułowania sądów - nauka nie powinna poddawać się wszelkim heurystykom, a przetwarzaniu głębokiemu.

Bardzo znany - światowej klasy lingwista, Dariusz Galasiński uważa, że obiektywna prawda w naukach społecznych i humanistycznych nie istnieje. Wszystko zależy od punktu widzenia, kontekstu czy też w przypadku tego, czym się zajmuje Galasiński - dyskursu.
I właśnie przyjęcie jednej perspektywy bardzo często (nawet jeśli się staramy usilnie, żeby było inaczej) ogranicza nas poznawczo - kotwiczy (Kahnemann, Tversky, 1973) i powoduje że ciężko jest nam zrozumieć dane zjawisko, tudzież spojrzeć na nie inaczej (przez pryzmat innej gałęzi, dziedziny naukowej). Przykład jaki należy przytoczyć, to uznawanie przez psychologów do niedawna trzech odrębnych systemów - emocji, poznania i zachowania i zajmowania się nimi jako takimi z osobna (Hilgard, 1980). Dopiero badania neurobiologów pokazały jak bardzo silnie nie tylko one na siebie wpływają - co było badane przez psychologów, ale w jakiej bezpośredniej zależności są one względem siebie i jak jeden, bez drugiego nie może funkcjonować. Podzielenie tego na psychologie emocji, motywacji i psychologie poznania było stosunkowo łatwe i choć przyczyniło się do wielu ciekawych odkryć, to jednak zniekształciło i nie pozwoliło wyjść poza te perspektywy szerzej doglądając wzajemne powiązania i ich wpływ na czynniki środowiskowe i v-ce wersa. Jedyne czym się zajmowano to wzajemnym wpływem tych systemów na siebie nawzajem (Bower, 1995).
Wymownym przykładem niemożliwości przełamania schematów - co pokazać chcę jako pewną analogię, nie należy tego traktować dosłownie jest zagadka Griffina (2004) -
Ojciec z synem jechali samochodem. Nagle samochód zgasł. Niefortunnie miało to miejsce na przejeździe kolejowym a z odległości było już słychać nadjeżdżający pociąg. ojciec próbował uruchomić samochód, ale jego trud okazał się próżny. Pociąg uderzył w samochód, a ojciec zginął na miejscu. Syna natomiast w ciężkim stanie przewieziono do szpitala. Sprowadzono chirurga gotowego do akcji. Po wejściu na salę operacyjną chirurg zbladł i powiedział: ?Nie mogę operować, to mój syn?. Jak to możliwe?
W taki sam sposób, w jaki mamy problem z rozwiązaniem tej banalnej zagadki funkcjonuje kategoryzacja w obszarze nauki.

W tym, co pisze Hypnos jest sporo prawdy i ze znaczną częścią tez stawianych w Jego wypowiedziach w pełni się zgadzam. Problem polega jednak na tym, że prezentowane przez Niego stanowisko jest wygodne i zasadne, głównie wówczas, gdy przyjmuje się jedynie perspektywę rozważań akademickich i naukowych. To bowiem w tej chwili czynimy. Odnosimy się bowiem jedynie do tego, jak systematyka wpływać na rozwój nauki.

Tym samym zapominamy jednak o praktykach, którym systematyka znacznie ułatwia pracę i poruszanie się wśród dostępnych źródeł informacji fachowych. W tym miejscu wybitnym przykładem jest przytoczona przez Asię psychologia kliniczna dokonująca pewnych podziałów specjalnie na użytek klinicystów. Inną wskazówką sugerującą zapotrzebowanie na takie podziały jest popularność systematyzujących wiedzę podręczników, których odbiorcami stają się nie tylko studenci, ale i specjaliści wykorzystujący zawarte w nich informacje w swojej codziennej pracy. Im nieuporządkowany "worek wiedzy" mało daje i nie pozwala na wystarczające odniesienie się do konkretnego problemu czy zadania.

Mój wniosek jest więc taki, że nawet jeśli systemtyka nie ułatwi pracy naukowej (co w mojej opinii nie jest w pełni słusznym twierdzeniem) to jednak w dużej mierze przyczyni się ona do poprawienia jej dostępności dla praktyków. Nauka dla samej nauki nie ma wielkiego sensu (przynajmniej jeśli chodzi o psychologię). Zastosowanie odpowiedniego uporządkowania ułatwiłoby natomiast przepływ rozwijanej przez nią wiedzy do sfery praktycznej. To zaś - zdaniem mojego wybitnego nauczyciela prof. Stanisława Kowalika - stanowi najważniejszą funkcję naukowej psychologii społecznej.

No dobrze, dobrze, ale co z aspektem praktycznym, który zaznaczyłem w swojej poprzedniej wypowiedzi? Nie sądzisz, że przemawia on jednak za zastosowaniem i wypracowaniem pewnego usystematyzowania wiedzy z zakresu naukowej psychologii społecznej?

Przy okazji ponawiam swoje wcześniejse pytanie. Czy znane są Wam jakieś prace, które podejmowałyby ten wątek i w których odnaleźć można jakieś ciekawe koncepcje dotyczące podziału tej wiedzy?

Przyznam, że nie do końca zrozumiałem Twoje stanowisko. Jak czytam Twoją wypowiedź to mam wrażenie, że po tym argumencie z wymiarem praktycznym trochę się ze mną zgadzasz, a trochę nie. Czy mógłbyś nieco rozjaśnić mi swoje stanowisko w tej sprawie?

Co do zamknięcia poznawczego, które czasem następuje w wyniku systematyk - zgadzam się. Oto przykład akurat nie z psychologii społecznej, ale rozwoju człowieka: do pewnego momentu obowiązywał podział na okresy czy stadia rozwojowe człowieka, w którym to podziale ostatnim etapem była starość. Dopóki mówiono o starości - skupiano się na jej negatywnych konsekwencjach: bierności, izolacji społecznej, zaburzeniach w funkcjonowaniu organizmu, itd. Od pewnego jednak czasu zamiast słowa starość używa się nazwy późna dorosłość, albo zaawansowana dorosłość. Ktoś by powiedział: przecież to tylko zmiana nazwy - co ona może dawać? Daje dużo, bo jest to spojrzenie na osobę starzejącą się jako na człowieka, który mimo różnych procesów w organiźmie, dalej się rozwija.

Myślę, że systematyka jest niesłychanie ważna. Znaczący postęp w chemii i fizyce dokonał się, gdy "skreślono" wiele niepotrzebnych terminów, które powodowały tylko zamęt. Zauważcie jak trudno w psychologii prezcyzyjnie odróznić np.: emocje, afekty, stany emocjonalne, stany afektywne, pobudzenia o znaku pozytywnym i negatywnym. I nie chodzi mi o to, że przedstawicie tu w polemice ze mną definicje rozróżniające (zresztą nie zawsze precyzyjnie!) te terminy, ale o to, że różni autorzy uzywają ich w bardzo różnym znaczeniu, a często zamiennie. Problem jednak w tym, że w psychologii takie wyczyszczenie terminologii jest (będzie) znacznie trudniejsze niz w hard sciences.
Zauważcie jednak z drugiej strony, że studenci psychologii uczą się -tak czy inaczej- o związkach między operacjonalizowanymi zmiennymi. Pogadajcie ze studentami pedagogiki czy socjologii. U nich nader często wykłady to najróżniejsze definicje poszczególnych terminów i podziały. Tyle, że ... nie jest to wstęp do dalszej wiedzy. To sie nazywa "dostarczenie studentom siatki pojęć". I co? I koniec na tym!  To są wtedy zupełnie puste i nic nie dające pojęcia. Co mi z tego, że przyglądne się 30 kolejnym definicjom społeczeństwa albo procesu dydaktycznego??!! To ja już naprawde sto razy bardziej wolę nasz psychologiczny bałagan terminologiczny.

Tu się akurat z Tobą nie zgodzę. Atrybucja egotyczna ma charakter czysto poznawczy, a dysonans zakłada konieczność występowania pobudzenia emocjonalnego. W pewnych wypadkach przewidywania atrybucyjne i dysonansowe bedę odmienne (choć faktem jest, że w zdecydowanej wiekszości wypadków są takie same).

Atrybucje atrybucjami, a my się tutaj systematyką winniśmy na powrót zająć. Wiemy już jakie idzie za nią zagrożenie (ograniczenie perspektyw poznawczych). Stwierdzono też, iż jej brak powoduje pewne utrudnienia (m.in. wymiar praktyczny; "dublowanie" się pojęć i koncepcji).
Proponuję na chwilę zostawić kwestię tego, czy taki podział jest potrzebny i zastanowić się nad tym, jak można byłoby go skonstruować w taki sposób, aby jak najmniej ograniczał on perspektywy badawcze, a jednocześnie sprawił, że nasza wiedza nabierze nieco więcej porządku. Czy mielibyście pomysł na taką systematykę? Jakie dziedziny należaloby wyodrębnić lub jakie zespoły teoretyczne? Bardzo jestem ciekaw Waszych opinii w tej sprawie.